CGO: Naučnice zaslužuju sistemsku podršku i jednako priznanje

2026-02-11 - 07:08

Na Međunarodni dan žena i djevojaka u nauci, 11. februar, Centar za građansko obrazovanje (CGO) podsjeća na značajne uspjehe crnogorskih naučnica, ali i upozorava da su institucionalna podrška i puno prepoznavanje njihovog doprinosa i dalje nedovoljni. Međunarodni dan žena i đevojaka u nauci ustanovljen je Rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija od 22. decembra 2015. godine, a kao rezultat procesa započetog još na 55. zasijedanju Komisije UN za status žena 14. marta 2011. godine. Tada su usvojeni zaključci o pristupu i učešću žena i đevojaka u obrazovanju, nauci i tehnologiji, kao i o unapređenju rodne ravnopravnosti u zapošljavanju i radnim uslovima u tim oblastima. Kako ističu iz CGO-a, obilježavanje ovog datuma nije samo prilika da se promovišu uspjesi žena u nauci, već i da se ukaže na postojanje rodnih nejednakosti u naučnoj i tehnološkoj sferi, kao i na potrebu za konkretnim mjerama koje će ukloniti barijere sa kojima se žene i djevojke suočavaju prilikom uključivanja i napredovanja u naučnim karijerama. Iako njihov rad kroz istoriju često nije bio vrednovan jednako kao rad muških kolega, žene su, poručuju, dale nemjerljiv doprinos razvoju savremene civilizacije. Kao primjer navode Mariju Kiri, pionirku u oblasti radioaktivnosti i otkrivačicu polonijuma i radijuma, prvu ženu dobitnicu Nobelove nagrade i jedinu osobu nagrađenu Nobelom u dvije različite oblasti – fizici i hemiji. U vremenu kada su akademske karijere ženama bile gotovo nedostižne, postala je i prva profesorica na Sorboni. Sličnu borbu vodile su i Rozalind Frenklin, čiji je rad bio ključan za otkriće strukture DNK, Ada Laveles, koja se smatra prvom programerkom u istoriji, Ketrin Džonson, matematičarka NASA-e zaslužna za uspješne svemirske misije, kao i Tu Joujou, dobitnica Nobelove nagrade za razvoj lijeka protiv malarije. Njihovi doprinosi, kako navode iz CGO-a, nadilaze patrijarhalne okvire vremena u kojem su djelovale i trajno su oblikovali svijet. Crna Gora, dodaju, takođe ima naučnice čijim se dostignućima može ponositi. Snežana Vuksanović i Snežana Dragićević otkrile su novu biljnu vrstu u Štitarima, nazvanu Petrolamium crnojevicii, dajući značajan doprinos domaćoj i svjetskoj nauci. Ipak, iako su bile kandidatkinje za Trinaestojulsku nagradu, najviše državno priznanje, žiri im nagradu nije dodijelio. Umjesto toga, priznanje je pripalo Bećiru Vukoviću za knjigu koja, kako navode iz CGO-a, u trenutku dodjele formalno nije postojala, a čijim se okolnostima danas bavi tužilaštvo. “Ovakva odluka poslala je snažnu demotivišuću poruku ne samo naučnicama, već i đevojkama koje tek započinju ili planiraju svoju naučnu karijeru”, ocjenjuju iz CGO-a. Sara Čabarkapa, koordinatorka programa Aktivno građanstvo Ukazuju i na rodnu neizbalansiranost u Crnogorskoj akademiji nauka i umjetnosti (CANU), gdje su, od ukupno 38 redovnih i vanrednih članova, samo tri žene. U društvu koje je, kako navode, i dalje duboko patrijarhalno, to znači da naučnice imaju višestruko manje šansi da postanu članice Akademije u odnosu na svoje muške kolege. Kao ilustraciju navode primjer istaknute crnogorske arhitektinje Svetlane Kane Radević, koja, uprkos nespornoj vrijednosti i uticaju njenog stvaralaštva, nikada nije izabrana za akademkinju CANU, iako je bila dio Odbora za likovne umjetnosti te institucije. Iz CGO-a podsjećaju i da su u decembru 2025. godine Ženskom klubu Skupštine Crne Gore predložili da se iz budžeta CANU za 2026. godinu preusmjeri 500.000 eura Ministarstvu prosvjete, nauke i inovacija, kao podrška mladim naučnicima i naučnicama za istraživačke projekte, ali da ta inicijativa nije dobila podršku poslanica. “Vjerujemo da Crna Gora može i mora postati društvo istinske meritokratije, u kojem će naučnice imati jednake šanse kao njihove kolege, a nagrade i priznanja neće biti rezervisani za politički ili ideološki podobne muškarce”, poručila je koordinatorka programa Aktivno građanstvo u CGO-u Sara Čabarkapa.