Demostat: Finska otvorila prvi rudnik litijuma koji je uspostavio lanac snabdijevanja unutar EU

2026-03-16 - 09:35

On počinje vađenjem rude, nastavlja se njenom preradom i završava izradom baterija, odnosno njihovom ugradnjom u krajnji proizvod, električne automobile. U ovom momentu eksploatacija sa nalazišta otkrivenog prije šest decenija vrši se sa površinskih kopova, dok će podzemna biti pokrenuta na jesen. Istovremeno je u oblasti Kokola, smještenoj na obali Baltičkog mora, počelo s radom i postrojenje za preradu te rude, piše Demostat. Obje investicije, u konačnici vrijedne oko 800 miliona dolara, razvijale su se godinama, a vjetar u jedra dobile su nakon svrstavanja u 47 evropskih projekata za 14 minerala označenih kao „kritični“. Spisak je kasnije dopunjen i sa 13 investicija van EU za koje je predviđena podrška, administrativna i iz evropskih fondova. Među njima je, u konkurenciji sa 49 kandidovanih, izabran i projekat „Jadar“. Riječ je o listi sirovina čiju proizvodnju podstiče Evropska unija kako bi smanjila svoju zavisnost od sve nesigurnijeg uvoza, najvećim dijelom iz Kine. Od ukupnog broja sa 60 izabranih investicija, više od trećine (22 projekta) odnosi se na eksploataciju litijuma. Svi strateški projekti Evropske unije podliježu obavezi usklađivanja sa važećim evropskim standardima zaštite životne sredine i ljudskih prava. Prema očekivanjima, finski rudnik i postrojenje za preradu trebalo bi da zaposle oko 350 radnika. Projektom rukovodi kompanija Keliber koja je u većinskom vlasništvu (80%) južnoafričke Sibanje-Stilvoter, dok preostali udio pripada Finnish Minerals grupi koja je u potpunom vlasništvu finske države. Šleper za kritične sirovine U Evropskoj uniji više od 20 projekata za eksploataciju litijuma nalazi se u nekoj od pripremnih faza, a osnovni cilj je da se proizvodnjom na sopstvenom tlu, „na rastojanju koje šleper može preći za 48 sati“, izgrade kapaciteti za preradu. Do sada su evropski proizvođači, prije svega u automobilskoj industriji, zavisni od uvoza iz Kine, koja sama ne raspolaže pretjeranim količinama tog minerala, ali se glavni prerađivački kapaciteti nalaze na njenoj teritoriji. Kako se geopolitičke tenzije ne smanjuju, a dugi putevi transporta ne samo da su podložni riziku već prouzrokuju i dodatno zagađenje planete emisijom ugljen-dioksida, evropski proizvođači usmjeravaju se na teritorijalno bliže izvore. Tako je nastala lista kritičnih minerala, ali i spremnost da se administrativnim olakšicama i finansijskim podsticajima ubrzaju planovi. Da bi se obezbijedila sigurnost snabdijevanja i kraći rokovi isporuka, postavljen je cilj da se do 2030. godine na evropskom tlu proizvede najmanje 10% tražnje koju iskazuju tamošnje fabrike, da se najmanje 40% preradi u evropskim fabrikama, a da se iz reciklaže dobije najmanje 25% količina. Preostalih 25% potrošnje bi se uvozilo, ali tako da nijedna treća zemlja ne bi smjela biti izvor za više od 65% bilo koje pojedinačne sirovine u bilo kojoj fazi lanca vrijednosti. To je od važnosti i za srpsku privredu koja više od 62% izvoza usmjerava u EU, najviše iz sektora automobilske industrije koja u narednim godinama prelazi na proizvodnju električnih automobila. U tom dijelu tržišta, koje je trenutno u zastoju, očekuje se rast u narednih nekoliko godina, naročito ako se ostvari projekcija da od 2035. bude zabranjena prodaja automobila na fosilna goriva. Posljedično, potražnja za litijumskim baterijama biće daleko snažnija pa zavisnost od uvoza sa dalekih destinacija mora biti značajno smanjena, tvrde analitičari. Gdje se sve traži litijum Najviše ležišta sa ozbiljnim količinama litijuma u Evropi ima Njemačka. Procijenjeno je da se u vrućoj dubokoj ili termalnoj vodi na lokaciji sliva Gornje Rajne nalazi rastvoreno oko 15 miliona tona litijumskih soli i da godišnje iz tog izvora može biti izvučeno oko 40.000 tona litijum-hidroksida, što je dovoljno za oko milion baterija. Takođe, litijum u stijenama nalazi se na granici sa Češkom. S njemačke strane ga je mnogo manje, oko 0,71 milion tona, ali je taj projekat „Cinvald“ u fazi koja daje osnov za procjenu da bi rudnik mogao biti otvoren oko 2030. godine. U češkom dijelu nalaze se znatno veće količine, oko 7,38 miliona tona, i to je najveće evropsko ležište litijuma u stijenama. „European Metals“, koji upravlja projektom „Cinovec“ u saradnji sa većinski državnom energetskom kompanijom ČEZ, tvrdi da će taj rudnik biti ključni evropski dobavljač. Prerada rude kako bi se dobio pogodan oblik litijuma planirana je da se obavlja u gigafabrici za baterijske ćelije. Nju će u blizini rudnika ČEZ izgraditi zajedno sa češkim Ministarstvom industrije i trgovine. Kao i kod brojnih projekata litijuma u Evropskoj uniji, države članice obezbjeđuju direktna finansijska sredstva ili ulaze u vlasničku strukturu ovih projekata radi očuvanja industrijske i strateške autonomije, jačanja domaćih proizvodnih kapaciteta i zaštite ključnih interesa nacionalne bezbjednosti, uključujući primjene u odbrambenom sektoru (na primjer, razvoj i proizvodnju bespilotnih sistema). U Evropi već postoji vrlo skromna eksploatacija litijuma u Portugalu i Španiji, ali se on koristi za izradu porcelana i stakla, te nije prilagođen potrebama proizvodnje baterija. U obje zemlje razvijaju se i novi projekti sa evropske liste kritičnih minerala koji obuhvataju i preradu te rude. Tako španske vlasti planiraju izgradnju podzemnog rudnika San Hose, na 800 metara od grada Kaseresa. Projekat kasni zbog protivljenja lokalnog stanovništva koje je malo utihnulo nakon što su planovi korigovani iz površinskog u jamski rudnik. Prema potvrđenim procjenama, na toj lokaciji nalazi se 1,68 miliona tona „bijelog zlata“, što se svrstava u treće po veličini evropsko ležište litijuma u stijenama (poslije već pomenutog češkog i srpskog u Jadru, sa procijenjenim rezervama od 6,4 miliona tona). Prema očekivanjima, ukoliko se rudnik izgradi, iz njega će kompanija koja rukovodi, „Ekstremadura nju enerdžis“, izvlačiti 19.470 tona litijum-hidroksida godišnje. Slične su prognoze i za portugalski površinski rudnik „Mina do Baroso“, koji se još nalazi u planovima. To je sljedeće po veličini nalazište sa zalihama od 1,26 miliona tona, a litijum bi se dobijao iz minerala spodumen. Nije svuda isto Međutim, kada je eksploatacija litijuma u pitanju, protivljenje građana otvaranju rudnika ili prerade nije pravilo. Tu vrstu projekata daleko lakše prihvataju stanovnici mjesta koja su nekada ili su i sada industrijska odnosno rudarska područja. Od presudne važnosti je i povjerenje građana u sistem državne kontrole – da li on može efikasno obezbijediti zaštitu sredine i spriječiti ekološke akcidente. U mnogim zemljama EU to pitanje nije u fokusu, pa se projekti razvijaju nesmetano. Za sada su još nepotvrđene ranije prognoze da bi do kraja ove godine prve količine rude mogle biti isporučene iz podzemnog rudnika „Volfsberg“ u Austriji čiji kapacitet je procijenjen na 11.000 tona godišnje. Taj projekat vodi kompanija „European Lithium“, a u što brži početak rada automobilski gigant BMW uložio je 15 miliona dolara kako bi osigurao izvor sirovine za svoje potrebe. Do kraja 2028. godine u centralnoj Francuskoj, u departmanu Alije, najavljen je početak eksploatacije litijuma. Ležište se nalazi u blizini podzemnog rudnika kaolina, što omogućava korišćenje postojeće rudarske infrastrukture. Početkom ove godine francuska vlada je ulogom od 50 miliona evra postala manjinski vlasnik u britanskoj kompaniji „Imeris“ koja upravlja projektom. To bi trebalo i da ubrza papirologiju koja je sada u fazi izrade studije izvodljivosti. Istovremeno je i kompanija „Imeris“ odlučila da sva sredstva uloži u pokretanje tog rudnika, zbog čega je svoj britanski litijumski projekat (IBL) prevela u stanje mirovanja, procjenjujući da on sporije napreduje u razvoju. Očekuje se da nakon otvaranja francuskog eksploatacionog polja tržištu bude isporučivano 34.000 tona litijum-hidroksida godišnje, što je dovoljno za oko 700.000 baterija. To ne znači da će Velika Britanija ostati bez sopstvenih rudnika litijuma. Prije oko godinu i po dana u području Kornvola počelo je da radi demonstraciono postrojenje za preradu litijuma. Ta sirovina se nalazi na površini, u termalnim vodama, a kompanija „Cornish Lithium“, koja upravlja postupkom, razvija i projekat eksploatacije iz čvrstih stijena u okolini. Kornvol je, inače, rudarski kraj koji je naglo osiromašio nakon gašenja ranijih rudnika, pa sada stanovništvo lako prihvata nove investicije u tu granu. Komercijalna eksploatacija litijuma po obje metodologije, iz geotermalnih voda i iz stijena, mogla bi da počne krajem ove decenije. Dala bi oko 20.000 tona (500.000 baterija), čime bi se britanskoj proizvodnji automobila obezbijedila bar trećina potrebnih komponenti. I kineska kompanija „Ganfeng Lithium“, inače treći najveći proizvođač litijuma u svijetu, duže od deset godina istražuje područje jugoistoka Irske, a njena ćerka firma „Blackstairs Lithium“ u blizini gradova Karlou i Viklou razvija projekat Avalonija, dok je papirologija za dobijanje dozvola u toku.