Finansiranje proširenja EU prelazi sa IPA fondova u novi instrument za naredni budžet EU

2026-01-28 - 15:03

EU je za period 2028–2034. predložila budžet od 1,9 hiljada milijardi eura, pri čemu su za Globalnu Evropu, stub posebno posvećen spoljnim aktivnostima, planirane 215,2 milijarde, od čega 43 milijarde za stavku „Proširenje i region Istočnog susjedstva“. Uključena je i klauzula o reviziji kako bi se budžet prilagodio budućim pristupanjima EU, piše u analizi „Finansiranje proširenja u višegodišnjem finansijskom okviru 2028–2034“. Prethodno je EU, tokom posljednje dvije decenije, pružala pretpristupnu podršku kroz Instrument pretpristupne pomoći (IPA). IPA I iz budžeta EU za period 2007–2013. bila je 11,5 milijardi eura, IPA II (2014–2020) 12,8 milijardi, a IPA III (2021–2027) 14,16 milijardi u tekućim cijenama. U analizi briselskog nezavisnog instituta navodi se da, iako je alokacija u novom višegodišnjem budžetu EU znatno veća, ona nije ograničena samo na kandidate i potencijalne kandidate za članstvo i mora da pokrije daleko veći i raznovrsniji skup zemalja, od kojih se mnoge suočavaju sa dubokim ekonomskim, infrastrukturnim i upravljačkim izazovima. Instrument Globalna Evropa je velika novina spoljnog finansiranja EU, koji apsorbuje nekoliko postojećih tokova finansiranja, uključujući instrument NDICI–Globalna Evropa, IPA III, instrumente za reforme i rast za Zapadni Balkan, za Moldaviju i za Ukrajinu, navodi se. Sredstva za „Proširenje i region Istočnog susjedstva“ u novom budžetu EU namijenjena su svim kandidatima i potencijalnim kandidatima (Albanija, BiH, Gruzija, Island, Kosovo, Moldavija, Crna Gora, Sjeverna Makedonija, Srbija, Turska i Ukrajina), kao i partnerima iz Istočnog susjedstva Jermeniji i Azerbejdžanu. Takođe su u toj grupi druge zemlje koje nijesu članice EU – Andora, Lihtenštajn, Monako, Norveška, San Marino, Švajcarska, UK i Vatikan. Prema prijedlogu, fondovi EU sa te stavke mogli bi da se „usmjere i ruskom i bjeloruskom nezavisnom civilnom društvu i slobodnim medijima, uz puno usklađivanje sa restriktivnim mjerama“ koje je Unija uvela Rusiji i Bjelorusiji. Analitičari ukazuju da, uprkos ambicioznom cilju, prijedlog budžeta ostavlja neriješenim nekoliko važnih pitanja, uključujući to što će finansiranje proširenja morati da konkuriše drugim prioritetima spoljne politike. Izazovi su i to što su samo djelimično zadovoljene ogromne potrebe Ukrajine za rekonstrukciju, kao i uslovljenost na polju migracija koja bi mogla da destabilizuje reforme u zemljama kandidatima za članstvo u EU. Ocjenjuje se i da novi pristup donosi veću fleksibilnost, što je prednost, ali i potencijal za nepredvidivost i izazove oko političkog pregovaranja. Namjere Evropske komisije bile su brzo preusmjeravanje resursa kao odgovor na krize, smanjenje dupliranja i nuđenje jasnijeg strateškog okvira za potrošnju u spoljnoj politici. Međutim, fondovi za proširenje moraće direktno da konkurišu drugim hitnim prioritetima, poput humanitarne ili razvojne pomoći i klimatskih akcija, i bez ograničavanja bi alokacije za proširenje mogle da budu razvodnjene tokom pregovora ili preusmjerene za odgovor na neku krizu. U analizi se ističe i da na proširenje treba da se gleda kao na stratešku investiciju u stabilnost, otpornost i dugoročni prosperitet EU, a ne kao na trošak. „Međutim, bez odlučnih poboljšanja, i finansijskih i institucionalnih, EU rizikuje da ne ostvari jednu od svojih najtransformativnijih prilika za više decenija“, upozoravaju analitičari FEPS-a.