Ko mu radi o glavi? Neizvesna sudbina vuka u Hrvatskoj

2026-01-28 - 10:13

Vukovima se u Evropskoj uniji ne piše dobro – ako je suditi po prošlogodišnjem zaokretu u zvaničnoj politici zaštite te ugrožene životinjske vrste. Sada tu novu regulativu uvodi i Hrvatska. Unija je, naime, generalno smanjila ranije strogu zaštitu vučije populacije. Države-članice svejedno su u mogućnosti da zadrže isti zaštitnički odnos prema vukovima. Ali, kada je reč o Hrvatskoj i tom problemu, trebalo bi znati da je u pitanju veoma specifična sredina u odnosu na ostatak Evropske unije. Pre svega, u Hrvatskoj je vukova bilo i onda kada to nije bio slučaju na čitavom zapadnom delu kontinenta, odnosno pre nego što je Brisel svojevremeno uveo totalnu zaštitu te vrste. Potom je populacija bar delimično obnovljena u raznim delovima Evrope, ali uz mestimično ogroman otpor seljaka, stočara, lovaca, i drugih. I u Hrvatskoj je bilo otpora punoj zaštiti nakon ulaska u EU, ali je, prema statistikama, stanovništvo te zemlje dosta blagonaklono nastrojeno prema vukovima, kao i prema drugim velikim zverima. To, naime, pokazuje prošlogodišnje istraživanje u prestižnom britanskom časopisu Nature. Visok ilegalni odstrel Grupa naučnika iz Švedske, SAD i Španije objavila je tu rezultate prema kojima Hrvatska pruža najveću podršku obnovi populacija medveda, vuka i risa – plasirana je, naime, na prvo mesto u EU. Naročito upada u oko to da se podjednako o tome razmišlja i u gradu i na selu – a sigurno da u Hrvatskoj ima manje straha od nepoznatog, koji je izraženiji u onim sredinama koje su zaboravile kako izgleda blizina vuka. Ipak, prividna idila tu prestaje, jer čini se da na određene izazove Hrvatska ne uspeva da odgovori ni predlogom novog desetogodišnjeg „Plana upravljanja vukom“, koji je u toj zemlji u postupku usvajanja. Osim toga, u nekim krajevima Hrvatske došlo je do porasta broja ilegalnog odstrela vukova. Josip Kusak, profesor na Veterinarskom fakultetu u Zagrebu i najangažovaniji stručnjak u toj zemlji za velike zveri, smatra da nije problem u Planu, nego u sprovođenju načelno dobro osmišljene regulative. „Sve će da zavisi od političke volje. Dok je Hrvatska bila kandidat za članstvo u EU, sve je bilo moguće. Državni zavod za zaštitu prirode ukinut je 2015. godine, isto kada i regionalni uredi za sprovođenje plana upravljanja. Tad je trebalo da bude izrađen novi Plan upravljanja, ali 11 godina kasnije ga još uvek nemamo“, ističe Kusak za DW. Povrh svega, kaže, on je već javno upozoravao da je državno Povereništvo za velike zveri prestalo da bude stručno telo otkako su u njega pozvane „interesne grupe“. I dalje, pred ovlašćenim regulatorom dugo stoji nerešeno pitanje monitoringa i prebrojavanja, odnosno popisa vukova. Politička dimna zavesa Do 2012. godine monitoring je bio i redovan i dovoljan, a i dokazivao je postojanje visokog broja vukova, pa se dozvoljavao i njihov kontrolisani odstrel unutar predviđene kvote. „Kada je (monitoring) postao nedovoljan“, objašnjava Kusak, „legalan odstrel je ukinut, jer se ne može upravljati ako ne znamo stanje. A monitoring je postao nedovoljan, jer se zasnivao na volonterima, zato što država nije planirala da ulaže u praćenje stanja populacije.“ Kusak smatra da nametanje jedinstvenih uslova od strane Evropske unije i zanemarivanje lokalnih okolnosti nije dobar pristup, već bi svakom vrstom velikih zveri trebalo da se upravlja prema stanju svake odvojene populacije, npr. dinarsko-balkanske ili karpatske. „Promena statusa vuka na nivou Evrope predstavlja samo političku dimnu zavesu i podilaženje interesnim grupama, bez utemeljenja u stanju populacija ili nivou tolerancije ljudi prema vuku i ostalim vrstama velikih zveri“, smatra Kusak. O monitoringu kao dužnosti države-članice EU u sklopu obaveze da se postigne i održava povoljan status zaštićene vrste, taj stručnjak ističe primer Dalmacije gde on sa saradnicima sprovodi istraživanja od 2021. „Pre manje od 30 godina tamo su se mogli pronaći normalno strukturirani čopori s odraslima i mladim vukovima, dok su danas mladi vukovi izuzetno retki. Ali učestalost opažanja šakala pet puta je veća od opažanja vukova, i to u područjima gde ih pre 30 godina uopšte nije bilo“, kaže Josip Kusak, dodajući da to znači da su ljudi previše ubijali vukove. Kritika naučne neutemeljenosti Prema teoriji oslobađanja mezopredatora, kako smo čuli, šakalima se tako otvorio prostor – ali vukovima su nastavili da se pripisuju i oni napadi na stoku koje verovatno izvode šakali. Razlog za to krije se u činjenici da država ne isplaćuje naknade za štetu od njih, nego samo od zaštićenih velikih zveri. Time se već dolazi do poražavajuće hrvatske agrarne politike, naročito u sektoru stočarstva, ali i bitno šire. Ali, što se tiče izmena u tretmanu vuka u EU, Snježana Malić Limari iz organizacije WWF Adria (World Wide Fund for Nature) napominje za DW da je obaranje stepena zaštite sprovedeno uprkos protivljenju i kritikama. One su dolazile od naučnika, stručnjaka za zaštitu prirode iz različitih sektora, kao i od ekoloških organizacija, a ciljale su na naučnu neutemeljenost političke odluke. O nacrtu novog hrvatskog „Plana upravljanja vukom“, Malić Limari takođe je uverena da on sam ne govori mnogo o budućem ograničenju zaštite vuka koji će da propiše Vlada Hrvatske. „Za potrebe boljeg upravljanja populacijom i u svrhu njenog očuvanja“, naglašava Snježana Malić Limari, „potrebno je sprovesti nacionalni monitoring, a pritom pokriti i prekogranična područja i nastaviti provedbu istraživanja koja mogu da daju uvid u brojnost populacije vuka.“ Odnosno, kako ćemo saznati – uvid u broj čopora i njihovu veličinu, u veličine teritorija čopora i gustinu vukova po regionima. Na kraju krajeva, u trend populacije na osnovu optimalnog broja sakupljenih uzoraka za čitavo područje rasprostranjenosti populacije vuka. Društveno stigmatizovana vrsta „Tek tada može da se upravlja s razumevanjem i da se predvide pozitivni ili negativni efekti bilo kakvih intervencija“, zaključuje Snježana Malić Limari. Njena koleginica iz iste svetske organizacije za zaštitu prirode, Andrea Solić, koja zajedno s Kusakom i Hrvatskim lovačkim savezom učestvuje u opsežnom projektu za unapređenje upravljanja vukom, Life Wild Wolf, uputila nas je konačno i u jednu kulturološku spoznaju. „Vuk je tradicionalno simbol ili indikator stanja u društvu: kad nije dobro, i nezadovoljstvo se iskazuje tako da vuk strada. A kad je OK, on prestaje da bude tema. Vuk je po tradiciji snažno ukorenjen u naše društvo, njegove odluke pripisuju se ljudima, a toponimi mesta i prezimena ljudi i danas o tome svedoče. Kroz odnos prema vuku, kralju šume, šaljemo poruku – dakle, status zaštite je nevažan“, mišljenja je Solić. A kad je u pitanju upravljanje i očuvanje takvih vrsta, posebno onih društveno stigmatizovanih, ona je uverena da se mora uticati na to da se država aktivira, ali i da sasluša lokalne ljude i nadoknadi izgubljeno međusobno poverenje.