Ko novi vrhovni vođa Irana Modžtaba Hamnei?

2026-03-08 - 23:27

Modžtaba Hamnei, vjerski službenik koji se dugo smatrao jednom od najuticajnijih, ali najmanje vidljivih ličnosti u iranskom političkom establišmentu, imenovan je za novog vrhovnog vođu zemlje nakon očeve smrti u američko-izraelskom vazdušnom napadu. Modžtaba Hamnei, sin ubijenog ajatolaha Alija Hamneija, imenovan je za nasljednika svog oca na mjestu vrhovnog vođe Irana, javili su u nedjelju iranski državni mediji. Pedesetšestogodišnjeg sveštenika izabrala je Iranska skupština stručnjaka, tijelo od 88 članova koje je prema Ustavu odgovorno za imenovanje najvišeg političkog i vjerskog autoriteta zemlje. Kako prenose agencije, 56-godišnjeg Modžtabu Hamneija za vrhovnog vođu imenovao je Savjet stručnjaka. Njegov izbor slijedio je utvrđenu ustavnu proceduru, a ne nasljedni prenos vlasti, iako su ga njegova porodična loza i bliskost s pokojnim ajatolahom Alijem Hamneijem dugo stavljali u središte spekulacija o nasljeđivanju. Svojim imenovanjem Modžtaba Hamnei postaje treći vrhovni vođa Islamske Republike od revolucije 1979. godine, preuzimajući vođstvo u trenutku intenzivnog regionalnog sukoba i domaće neizvjesnosti. Vrhovni vođa ima posljednju riječ u državnim pitanjima, uključujući spoljnu politiku i iranski nuklearni program. Zapadne sile žele da spriječe Teheran da razvije nuklearno oružje, dok Iran tvrdi da je njegov nuklearni program isključivo u civilne svrhe. Rani život i porodično porijeklo Modžtaba Hamnei je rođen 8. septembra 1969. godine u Mašhadu, jednom od glavnih vjerskih centara u zemlji. Drugi je sin pokojnog ajatolaha Alija Hamneija, koji je vladao Iranom kao vrhovni vođa od 1989. godine do svoje smrti prije više od sedam dana u američko-izraelskim vazdušnim napadima. Odrastajući u politički napetom okruženju, Modžtaba Hamnei je svjedočio usponu svog oca kao ključne figure u Islamskoj revoluciji, a kasnije i kao predsjednika Irana prije nego što je preuzeo ulogu vrhovnog vođe. Modžtaba Hamnei je jedno od šestoro djece bivšeg vrhovnog vođe. Oženio se Zahrom Hadad-Adel, kćerkom Golam-Alija Hadad-Adela, istaknutog konzervativnog političara i bivšeg predsjednika parlamenta. Zahra je takođe bila među poginulima u američko-izraelskom napadu usmjerenom na stambeni kompleks porodice Hamenei u glavnom gradu Teheranu. Modžtaba Hamnei je preživio napad, ali je izgubio majku, suprugu, kćerku, sestru, zeta i nećake. Obrazovanje i vjerska obuka Poput mnogih ličnosti unutar iranskog klerikalnog establišmenta, Modžtaba Hamnei je stekao vjersko obrazovanje u Komu, vodećem centru šiitskog teološkog učenja u zemlji. Studirao je islamsko pravo i teologiju kod nekoliko istaknutih konzervativnih učenjaka, uključujući ajatolaha Mahmuda Hašemija Šahrudija, ajatolaha Lotfolaha Safija Golpajganija i Mohamada-Takija Mesbah-Jazdija. Prema iranskim analitičarima, veći dio karijere proveo je predajući na seminarima u Komu, uključujući napredne kurseve jurisprudencije poznate kao darse harež, koji se smatraju najvišim nivoom teološkog obrazovanja. Godine 2024. široko je dijeljen video u kojem je najavio obustavu nastave islamskog prava koju je predavao u Komu, što je podstaklo nagađanja o razlozima. Uprkos decenijama provedenim u klerikalnom establišmentu, Modžtaba Hamnei nikada nije obavljao formalnu državnu funkciju niti je djelovao na izabranoj ili izvršnoj poziciji. Ima klerikalni čin hodžatul-islam, koji je stepen ispod ranga ajatolaha. Kritičari tvrde da taj rang ne daje dovoljno vjerskog autoriteta za položaj vrhovnog vođe, kakav su imali njegov otac i osnivač Islamske Republike Ruholah Homeini. Uloga i uticaj Međunarodni mediji često prikazuju Modžtabu Hamneija kao neprozirnu figuru s uticajem iza kulisa. Njegova ograničena javna vidljivost pojačava tu sliku jer nema mnogo javnih govora, intervjua ili političkih manifesta. Njegovo ime povremeno se pojavljivalo u političkim raspravama u Iranu, naročito tokom predsjedničkih izbora ili spekulacija o tome koje bi kandidate mogao podržati. Kao mladić služio je u iransko-iračkom ratu, pridruživši se dobrovoljačkim jedinicama. Zapadni mediji povezivali su ga i s Revolucionarnom gardom (IRGC), jednom od najmoćnijih institucija u Iranu. Njegove bliske veze s Revolucionarnom gardom dale su mu dodatnu prednost u političkom i bezbjednosnom aparatu zemlje. Prema riječima Kasre Arabija iz organizacije Junajted Agenst Njuklir Iran (United Against Nuclear Iran), Modžtaba Hamnei ima snažnu podršku unutar IRGC-a, posebno među mlađim radikalnim generacijama. Opisala ga je kao nekoga ko već djeluje kao „mini vrhovni vođa“. Kontroverze, sankcije i politički uticaj Sjedinjene Američke Države uvele su sankcije Modžtabi Hamneiju 2019. godine, tvrdeći da djeluje u ime svog oca i da ima značajan politički uticaj unutar režima. Američko Ministarstvo finansija navelo je da je ajatolah Hamnei delegirao neke odgovornosti sinu, koji je sarađivao s Kuds snagama IRGC-a i milicijom Basidž. Prema nekim izvještajima i istraživanju Blumberga, Modžtaba Hamnei je izgradio i veliku mrežu poslovnih i finansijskih struktura u inostranstvu. Njegova uloga dugo je bila izvor kontroverzi u Iranu, a kritičari odbacuju svaki nagovještaj dinastičke politike u zemlji koja je 1979. godine svrgnula monarhiju. Modžtaba Hamnei je bio posebna meta kritika tokom protesta 2022. godine, koji su izbili nakon smrti mlade žene u policijskom pritvoru. Vjerovalo se i da je podržavao tvrdolinijaša Mahmuda Ahmadinedžada, uključujući i tokom spornih izbora 2009. godine. Nasljeđe pod prijetnjom Modžtaba Hamnei preuzima vodeću ulogu u zemlji u jednom od najnestabilnijih trenutaka u savremenoj iranskoj istoriji. Tranzicija se odvija i u sjenci direktnih prijetnji Izraela, čiji su se lideri zakleli da će ubiti svakog iranskog vođu izabranog za Hamneijevog nasljednika. Izraelski ministar odbrane Izrael Kac poručio je da će svaki vođa kojeg iranski režim izabere za nastavak politike prijetnji Izraelu biti legitimna meta. Te prijetnje naglašavaju izuzetan pritisak koji okružuje ovu smjenu vlasti, stavljajući Modžtabu Hamneija u središte geopolitičkog sukoba koji seže daleko izvan granica Irana.