Nemačka i Iran: Od Geteovog Divana do političkih kriza

2026-03-22 - 07:04

Kada je Gete otkrio Hafiza Johan Volfgang fon Gete imao je 65 godina kada je 1814. prvi put pročitao celokupan nemački prevod pesama persijskog pesnika i mistika Hafiza, poznat kao „Divan". Utisak je bio snažan: „I neka ceo svet propadne, Hafize, s tobom, samo s tobom želim da se nadmećem!" Hafiz, rođen oko 1315. godine, zvao se Muhamed Šemsedin. Hafiz je počasna titula koju nose oni koji znaju Kuran napamet. U Iranu se i danas smatra narodnim pesnikom; gotovo svako domaćinstvo poseduje njegov „Divan". Gete 1819. objavljuje „Zapadno-istočni divan". Njegovi stihovi, baš kao i Hafizovi, govore o ljubavnoj strasti, sukobima među ljudima, prolaznosti života i duhovnim spoznajama. „Ko poznaje sebe i druge, prepoznaće i ovde: Orijent i Okcident više se ne mogu razdvojiti", zapisao je Gete. Skoro dva veka kasnije, 2000. godine, iranski predsednik Mohamed Hatami dolazi u Nemačku i zajedno sa nemačkim predsednikom Johanesom Rauom u Vajmaru otkriva spomenik posvećen Hafizu i Geteu. Pruska i Persija U antičko doba Persija je bila ogromno carstvo, ali je tokom vekova izgubila veliki deo svoje moći. U 19. veku na azijskom kontinentu za prevlast se bore dve nove velike sile: Britanska imperija i carska Rusija. Iranski dvor se obraća evropskim monarhijama u pokušaju da se uz njihovu pomoć oslobodi britanskog i ruskog pritiska – bez većeg uspeha. Tek 1857. sklopljen je prvi zvanični trgovinski i prijateljski sporazum između Irana i Kraljevine Pruske. Persijski vladar Nasir ed-Din Šah 1873. postaje prvi šah koji je posetio Evropu. U Berlinu ga prima car Vilhelm I a Šah u svom dnevniku zapisuje: „Car radi od ranog jutra, pa sve do kasno u noć. Mi, kraljevi Orijenta, zahvalni smo svojim precima što nas nisu stvorili kao takve radne životinje. Alah ima svog proroka, a ja imam svoje ministre." Nasir ed-Din Šah bio je privržen reformama i interesovao se za evropske tehnologije. Nadao se dobrim političkim i ekonomskim odnosima sa mladim nemačkim carstvom. Godine 1885. otvara se prvo nemačko diplomatsko predstavništvo u Persiji, čime se odnosi institucionalno učvršćuju. Vilhelm Vazmus Ime Vilhelma Vazmusa danas je gotovo nepoznato. Sin seljaka iz Donje Saksonije, Vazmus pravi karijeru u nemačkom Ministarstvu spoljnih poslova. Kao vicekonzul u Persiji dobro upoznaje zemlju i njene stanovnike, govori farsi i stiče poverenje plemenskih vođa. Po izbijanju Prvog svetskog rata, Nemačka nastoji da oslabi britanski uticaj podsticanjem pobuna u kolonijama. Diplomata Maks baron fon Openhajm formuliše tajni plan – želi da protiv neprijatelja Nemačke mobiliše muslimanski svet. „Džihad made in Germany" trebalo je da postane oružje Berlina. Vazmus preuzima zadatak i uspeva da podstakne neka plemena na gerilski otpor: 1915. sa njima zauzima britanski generalni konzulat. No, Nemačka gubi rat, a Vazmus se vraća kući. Sećanja na Persiju ga ne napuštaju: 1924. ponovo odlazi u zemlju i osniva farmu u provinciji Bušir, kako bi prihodom od žetve isplatio plemena koja su mu nekada pomagala. Projekat propada, pa se 1931. razočaran vraća u domovinu, gde ubrzo umire. Prijateljstvo sa Pahlavijima U Nemačkoj 1918. abdicira car, a 1925. godine u Persiji, posle unutrašnjih previranja, vlast preuzima Reza Šah Pahlavi. Njegova politika modernizacije oslanja se na Evropu, posebno na Nemačku . Još kao ministar rata imao je podršku nemačkih pilota u borbama protiv pobunjenika, a nemačke firme grade delove transiranske železnice. Godine 1929. potpisan je sporazum o prijateljstvu između Irana i Vajmarske republike. Reza Šah održava dobre odnose i sa nacistima, koji dolaze na vlast 1933. godine. Persija se 1935. zvanično preimenuje u Iran. Po izbijanju Drugog svetskog rata Iran proglašava neutralnost, ali britanske i sovjetske trupe ipak okupiraju zemlju i primoravaju Rezu Šaha, koji je bio naklonjen nacističkoj Nemačkoj, da abdicira. Na presto dovode njegovog sina, Mohameda Rezu Pahlavija, spremnog na saradnju sa Saveznicima. Iran ponovo stiče pun suverenitet tek 1946. godine. Nakon što je 1951. postao premijer, Mohamed Mosadek nacionalizovao je iransku naftnu industriju, što izaziva žestok sukob sa Velikom Britanijom. Iran se nada nemačkoj podršci. Nemačka industrija jeste zainteresovana, ali vlada Konrada Adenauera postupala je obazrivo da ne bi narušila odnose sa Britancima i Amerikancima. Tokom puča u avgustu 1953, koji su organizovale američke i britanske tajne službe, Savezna Republika Nemačka je zvanično ostala neutralna, ali je na kraju sledila politiku zapadnih saveznika. Soraja – omiljena carica nemačkog porekla U to vreme 1951. šah Mohamed Reza Pahlavi oženio se Sorajom Esfandijari-Bahtijari, ćerkom Nemice i iranskog diplomate. Nemačka žuta štampa bila je oduševljena i Soraja ubrzo postaje „omiljena nemačka carica". Međutim, samo sedam godina kasnije, posle raskošnog venčanja iz bajke nastaje priča o „princezi suza": Soraja ne može da ima decu, šahu je potreban naslednik i brak se raspada. Tabloidni napadi na šaha i Iran ozbiljno opterećuju bilateralne odnose. Studentski protesti u Zapadnom Berlinu povodom posete Pahlavija Kontakti između SR Nemačke i Irana ostaju bliski. Nemačke firme grade fabrike, bolnice i puteve. Godine 1966. potpisan je sporazum o naoružanju. Ali poseta šaha sa novom suprugom Farah Dibom 2. juna 1967. Zapadnom Berlinu iako pompezno organizovana od strane predesnika Libkea i kancelara Kisingera, obojica CDU - prošla je katastrofalno. Umesto očekivanog uobičajenog oduševljenja, šaha su dočekali masovni protesti. Nemački studenti demonstrirali su protiv represije u Iranu, nose parole „Cela Persija koncentracioni logor" i „Ubica" i optužuju šaha za ugnjetavanje sopstvenog naroda. Tokom protesta ubijen je student Beno Onesorg, što je postalo ključni momenat radikalizacije nemačke levice. Tokom Hladnog rata Iran se smatrao važnim partnerom Zapada: bogat naftom, spreman na modernizaciju i strateški značajan kao sused Sovjetskom Savezu. Kao antikomunista i blizak Bonu, šah je dugo odbijao da prizna Istočnu Nemačku, što se menja tek 1972. u doba globalnog popuštanja napetosti. Dve godine kasnije započinje izgradnja nuklearne elektrane u Buširu, uz učešće Zapadne Nemačke. Iran 1974. kupuje i 25 odsto udela u nemačkom čeličnom gigantu Krup, kako bi ga spasao od krize. Sve do 1980. između građana Zapadne Nemačke i Irana važio je bezvizni režim – prava retkost na međunarodnom planu. Posle islamske revolucije Posle pada šaha 1979. i dolaska Homeinija mnoge zapadne države distanciraju se od nove Islamske Republike, ali Savezna Republika Nemačka i dalje se oslanja na dijalog. Hans-Ditrih Genšer 1984. postaje prvi visoki zapadni političar koji posećuje novi režim, a potom u Teheran odlaze i drugi nemački ministri. Ipak, političke tenzije, sistematska kršenja ljudskih prava i kurs iranskog rukovodstva dugoročno sprečavaju istinsko približavanje dve zemlje.