Nove političke igre oko Jadranskog naftovoda

2026-03-14 - 11:36

Hrvatska se našla u sukobu s Mađarskom i Slovačkom zbog spora oko Janafa. Brisel od toga, čini se – pere ruke, piše DW. Loši energetsko-politički odnosi između Hrvatske i Mađarske odnedavno su još gori – nakon prijave koju su mađarska naftna kompanija Mol i slovački Slovneft podnijeli Evropskoj komisiji zbog, uvjereni su, zloupotrebe monopola hrvatske kompanije Janaf. Riječ je o istoimenom naftovodu od terminala u Omišlju kod Rijeke, do Mađarske i Srbije. Predmet spora, međutim, jest činjenica da Janaf i Hrvatska odbijaju mađarski zahtjev za transport nafte iz Rusije, nakon obustave rada naftovoda Družba u Ukrajini zbog navodnog oštećenja u ruskom napadu. Janaf već Mađarskoj i Slovačkoj dostavlja naftu iz drugih izvora, ali te dvije države i dalje žele da budu izuzete od sankcija nad kupoprodajom tog energenta iz Rusije, znatno jeftinijeg od ponude iz ostalih zemalja. One tvrde i da Družba nije oštećena, ali nameće se pitanje zbog čega Mol i Slovneft prozivaju Janaf ako se on samo, prema izjavi hrvatskog premijera Andreja Plenkovića, ravna prema odredbama o sankcijama Evropske unije i SAD Rusiji. Takođe, nije jasno kakvog smisla onda ima posredovanje Evropske komisije, izvršnog tijela iste te Unije. EU pere ruke „Pretpostavljam da su u Budimpešti procijenili da je Janaf, odnosno Hrvatska, najslabija karika u lancu“, kaže za DW Davor Štern, naftni stručnjak, a i nekadašnji ministar privrede Hrvatske. On ujedno smatra da je vrh Evropske unije nedavno Hrvatsku doveo u nepriliku, na neki način opravši ruke porukom da je odluka upravo na toj državi. Štern vjeruje da je pritisak na Janaf dio nastojanja za povratak u pune trgovinske odnose s Rusijom, o čemu su proteklih dana govorili mađarski premijer Viktor Orban i ministar vanjskih poslova Peter Sijarto. Interesovalo nas je i šta se zbiva u još širem kontekstu – naime, u svijetlu najnovije odluke američkog predsjednika Donalda Trampa da Indiji dozvoli kupovinu nafte od Rusije, a čemu je prethodio prestanak dotoka iz Irana zbog napada SAD i Izraela na tu zemlju. „Slažem se, kontekst je neodvojiv“, kaže Štern, „i sve valja uzeti u obzir, a naročito situaciju nakon blokade Ormuskog moreuza. Zapadno, ali i dalekoistočno tržište najednom ostaju bez velikih količina goriva, što u nekom scenariju može da dovede i do ukidanja sankcija Rusiji.“ Svijet jednostranih odluka Štern ističe da mu je držanje hrvatskog ministra privrede, Ante Šušnjara, prema mađarskoj vladi i Molu – veoma simpatično. „On tu s osnovom i samopouzdano uzima stvari iz svog resora u sopstvene ruke. A s druge strane, imate slučaj da u ime Mola govori Sijarto, dok se Mol uopšte ne oglašava. Meni je to sve veoma čudno. Pored svega i to da Mol ima rafineriju i u Rijeci, ali ona se ne spominje kod prijema nafte za Mađarsku i Slovačku preko Janafa. Spominju se samo njihovi pogoni, iako bi najjeftinija bila Rijeka. Vrlo čudno“, dodaje Davor Štern. Porazgovarali smo o istom sporu i sa Lukom Brkićem, polit-ekonomistom sa zagrebačkog Univerziteta Libertas. On je prije svega naglasio da je zbrka oko sankcija nastala davno pre mađarsko-slovačke pritužbe na Janaf. „O sankcijama je“, podsjeća, „prvo odlučivalo američko nacionalno tijelo koje je protegnulo ovlašćenja daleko od granica svoje jurisdikcije. I nipošto ne tvrdim da Rusija to nije zaslužila, ali je problem kad niko ovdje ne preispituje svijet u kojem se krucijalne odluke donose jednostrano, a svi trpimo posljedice.“ Sve je manje onoga što bi morala da bude EU „Ranije smo se pravili da nije tako, dok danas to slijedi poslije svakog udarca. Istinski problem nastaje kad zbog toga dođe do nedaća koje podnosi čitava Evropa, pa i kudikamo šire“, kaže Brkić za DW. On tvrdi i da, zbog tako (ne)uređenih odnosa, sve manje i manje ostaje onoga što bi morala da bude Evropska unija. Lisabonski ugovor, kako napominje, još od 2009. godine definiše zajedničku energetsku politiku EU – ali od toga je, prema njegovom mišljenju, ostalo samo mrtvo slovo na papiru, pa o toj politici Brisel definitivno ne odlučuje. „Uvjeren sam da je jedina zajednička politika EU ona agrarna i zato u ovom slučaju Mađarsku i Slovačku ne bih osuđivao samo zato što slijede sopstveni interes u krizi. Evropska komisija gurnula je vruć krompir Hrvatskoj, a što se spoljne i ekonomske politike EU tiče, danas dok Mediteran gori, čeka se da komesarka Evropske komisije Dubravka Šuica dotakne nekog po ramenu“, kaže Luka Brkić i zaključuje da je on lično, kao Evropljanin i evropejac, ogorčen zbog prevlasti nekompetencije i okorelog birokratizma u inače sasvim nesamostalnim strukturama Evropske unije.