Odlazak Jirgena Habermasa: Mislilac Evropske unije

2026-03-14 - 16:26

Filozof i sociolog, ključni predstavnik druge generacije Frnakfurtske škole (za koju će Sveto Marović reći da mu je filozofski i nikad dukučeni ideal) Habermas je svoju misao oblikovao u sjenci razorenog njemačkog društva i moralnog sunovrsta nacizma, iz kojeg je izvukao jednu temeljnu pouku: demokratija može opstati samo tamo gdje postoji kultura javne rasprave, kritike i razuma. U svojim kapitalnim djelima, od The Structural Transformation of the Public Sphere do The Theory of Communicative Action, razvio je ideju da se racionalnost ne ostvaruje kroz silu, ideologiju ili tehničku moć, već kroz slobodan dijalog među građanima. Dakle, ako bi krajnje uprošteno mapirali Habermasovo mišljenje i intelektualni angažman — onda bi to bila komunikacija, odnosno moć komunikacije. U vremenu kada su mnogi proglasili slom prosvjetiteljskog projekta, Habermas je tvrdoglavo branio njegovu mogućnost. Nasuprot postmodernim misliocima poput Liotara, Deride i Bodrijara, kojima sam, moram priznati, mnogo bliži nego Habermasu, koliko god se na mene ljutio urednik Portala Marko Vešović, a koji su govorili o kraju velikih narativa i nepovjerenju prema univerzalnom razumu, Habermas je u čuvenom eseju Modernity – An Incomplete Project iznio drugačiju tezu: modernost nije promašaj, već nedovršen projekat. Problem, po njemu, nije u samoj ideji razuma, već u tome što društva nikada nijesu do kraja ostvarila njegove emancipatorske potencijale. Za razliku od francuskih filozofa postmoderne, ali i princa metafizike dvadesetog vijeka, Martina Hajdegera, donekle i Gadamera, Habermas je sve ono što stoji naspram pesimizma, filozofskog misticizma, iracionalnog zrenja, igre po granici ontologije. Habermas je trezven i naučno odmjeren. U tom smislu Habermas je bio ne samo filozof modernosti nego i jedan od najdosljednijih intelektualnih branilaca evropskog projekta. Iako nije politički arhitekta Evropske unije poput Žana Monea ili Roberta Šumana, decenijama je bio njen najvažniji filozofski zastupnik. Dok su političari gradili institucije, Habermas je pokušavao da izgradi ono što je teže od institucija — ideju Evrope kao postnacionalne političke zajednice, zasnovane na vladavini prava, ljudskim pravima i demokratskoj javnoj sferi. U tom smislu on je blizak Karl Poperu. Njegov pojam “ustavnog patriotizma” bio je pokušaj da se evropski identitet izgradi ne na krvi, jeziku ili naciji, već na zajedničkim demokratskim vrijednostima. Zbog toga Habermas danas izgleda kao figura jednog gotovo nestalog tipa intelektualca, javnog filozofa koji je vjerovao da razum još ima političku snagu, da argument može biti jači od moći i da demokratija zavisi od kulture dijaloga. U vremenu cinizma, populizma i povratka nacionalnih strasti, njegova misao podsjeća na nešto što današnjoj Evropi možda najviše nedostaje: vjeru da je projekat modernosti, baš kao i projekat Evrope, i dalje nedovršen — ali još uvijek vrijedan borbe. Baš kao što je njegova filozofija težila oslobađanju razuma i kritičkoj refleksiji, Habermas je vidio i u umjetnosti paralelu filozofskog rada. Moderna i avangardna djela, po njemu, ispituju granice jezika, percepcije i stvarnosti, postavljajući pitanja o smislu i identitetu, i otvarajući prostor za emancipatorski dijalog. Umjetnost, kao i njegova teorija komunikativnog djelovanja, ostvaruje svoje pravo značenje u interakciji, između autora, publike i šire javne sfere, pokazujući da estetsko iskustvo, jednako kao i racionalna rasprava, može razotkriti društvene kontradikcije i produbiti naše razumijevanje svijeta. Sa njegovim odlaskom nestaje figura javnog filozofa kakvih danas skoro da nema: mislilac koji je vjerovao da razum još uvijek može oblikovati društvo, da argument nadjačava moć i da demokratija opstaje samo u kulturi dijaloga.