Prof. dr Veljko Milutinović za RTCG: O smislu i ograničenjima međunarodnih rang-lista univerziteta

2026-03-06 - 14:17

U posljednje vrijeme u javnosti se dosta govori o međunarodnim rang-listama univerziteta. Koliko su te liste uopšte pouzdan instrument za procjenu kvaliteta jedne akademske institucije? Generalno govoreći, rang-liste u domenu nauke i obrazovanja nemaju smisla. Da, baš tako – predstavljaju besmisleni aparat za analize i poređenja. Pogodne su za zabavu naroda, ćaskanja uz kaficu, za primjene u biznisu ili politici, ali nipošto nijesu pogodne za rigorozne naučne ili stručne analize ili poređenja, iz više dolje pobrojanih razloga, pa ih zato vrhunske svjetske institucije uopšte ne uzimaju u razmatranje. Evo nekih primjera. Univerzitet MIT, vodeći svjetski univerzitet u mnogim oblastima, za promociju svojih profesora u viša zvanja uopšte ne gleda njihove pozicije na raznim rang-listama baziranim na broju radova ili broju citata, već svaki kandidat priloži samo tri svoja najznačajnija rada. Jasno je – ako osoba A, koja je već jednom prošla MIT filter, ima samo tri rada, a osoba B na nekom drugom univerzitetu tri hiljade radova, mala je vjerovatnoća da su najbolja tri rada osobe B bolja od tri jedina rada osobe A. Sve liste gledaju kvantitet i zato bi pale na ovom MIT ispitu. Ako povučemo paralelu sa Crnom Gorom, pojedini profesori sa UCG bili bi u samom svjetskom vrhu ako bi se poređenje baziralo samo na tri najznačajnija rada u njihovom naučnom opusu – njihova imena su svima nama dobro poznata, pa ih zato ovdje ne navodim, jer oni žive u Crnoj Gori. Na univerzitetu Purdue jedan broj najistaknutijih istraživača vodi izuzetno sofisticirane projekte za DoD, kod kojih postoje zabrane objavljivanja za jednu godinu, četiri godine, deset godina ili čak četrdeset godina. Takvi istraživači uglavnom imaju povjerljive tehničke izvještaje i nemaju puno radova, te ne mogu doprinositi plasmanu svog univerziteta na raznim komparativnim listama. Dakle, liste uopšte ne razmatraju ono najsloženije što finansira DARPA. Ako povučemo paralelu sa Crnom Gorom, ilustrativno je sljedeće: Ranko Šćepanović, dok je radio u Računskom centru UCG, nije mogao publikovati svoja najznačajnija iskustva, ali su mu baš ta iskustva donijela poziciju potpredsjednika Intela u domenu koji je najznačajniji za uspjeh tog svjetskog giganta. Nije publikovao radove koje vrednuju svjetske liste, ali je učinio da u Crnoj Gori postoji ne mali broj jakih softverskih kompanija. Na univerzitetu Indiana University u Bloomingtonu težište je na istraživanjima koja su od uskog interesa za državu Indijanu, pa kao takva nijesu od šireg interesa i slabo su citirana, ali su od ogromnog značaja za lokalnu sredinu. Ako napravimo paralelu sa Crnom Gorom, istraživanja u domenu ekologije šuma u Crnoj Gori ili erozije obala rijeka u Crnoj Gori neće biti najcitiranija na svijetu, ali imaju ogroman uticaj na razvoj datog domena u Crnoj Gori. Na univerzitetu Harvard, da bi neko doktorirao, dovoljno je da mentor da zeleno svjetlo – radovi nijesu potrebni. Čuveni Ivan Božović, počasni doktor nauka UCG, omogućio je da određeni broj mladih sa UCG provede vrijeme u prestižnoj američkoj laboratoriji BNL, ali je samo dio onoga što su tamo naučili mogao ući u radove za Nature ili Science. Tamo stečeno znanje tih mladih fizičara neće uticati na plasman UCG. Često se ističe da različite rang-liste koriste različite metodologije i indikatore. Šta možete reći o kriterijumima poređenja na kojima se zasnivaju najpoznatije globalne rang-liste? Redoslijedi na rang-listama zavise od primijenjenih kriterijuma poređenja, a kriterijumi poređenja na svjetskim rang-listama odabrani su tako da favorizuju istraživanja u glavnim centrima naučne moći, kao i karakteristike institucija koje su nosioci određenih oblasti. Rang-liste često uključuju veličinu univerziteta i pokazatelje koji egzistiraju samo na najvećim univerzitetima. Na primjer: Liste porede slonove i miševe po tjelesnoj težini. Liste porede slonove i miševe po količini ugažene trave – miševi ne mogu da ugaze travu, samo veliki univerziteti imaju nobelovce. Šta su, po Vašem mišljenju, najvažnije stvari koje rang-liste ne uzimaju u obzir? One ne uzimaju u obzir ono što je najvažnije: (a) količinu novca uloženog u istraživanja na datom univerzitetu i (b) broj istraživača u oblastima koje univerzitet želi da razvija, imajući u vidu nacionalne interese. Koliko god da su, lokalno gledano, velika sredstva koja država Crna Gora daje za UCG, vjerujte mi da je to ništavno u poređenju sa najvećim brojem svjetskih univerziteta koji su rangirani ispred UCG, ali i u odnosu na mnoge univerzitete koji su rangirani ispod ili daleko ispod UCG. Drugim riječima, ako je UCG u grupi najlošije rangiranih po broju SCI radova, kada bi se taj broj radova podijelio sa budžetom univerziteta, možda bi UCG iskočio u grupu najbolje rangiranih. Dalje, ako eroziju u kanjonu rijeke Kolorado proučava na hiljade geo-naučnika, svaki rad na tu temu dobije na hiljade citata. Radovi o eroziji u kanjonu Tare slabo interesuju tu armiju istraživača, iako je riječ o problemu od primarnog interesa za jednu državu – Crnu Goru. Koliko je važno da se pozicija jednog univerziteta posmatra u odnosu na institucije slične veličine i resursa? Migina Bećanović iz Nikšića donio je Crnoj Gori svjetsko zlato u džudou, ali u svojoj kategoriji – gdje su „vukovi“, a ne u najvišoj kategoriji gdje su „medvjedi“. Vjeko Pašković iz Tivta, izabran jedne godine za najboljeg sportistu Crne Gore, donio je evropsko zlato Crnoj Gori u sportu koji je od primarnog interesa za naciju – vaterpolo, a ne u hokeju na ledu. Da li možete navesti još neke primjere koji pokazuju ograničenja rang-lista? Nikola Tesla bio bi rangiran lošije od apsolutno svih docenata na UCG – šta to govori o H indeksu koji je direktno ili indirektno bitan za sve rang-liste univerziteta. Aleksandar Kavčić je jednim svojim radom zatvorio cijelu jednu oblast – otkrio je optimalno rješenje i dokazao da bolje ne postoji. Nakon tog Kavčićevog otkrića, svi u toj oblasti koja broji hiljade istraživača"spakpvali su svoje “naucne kofere" o otisli u neku drugu naučnu oblast. Iz tog razloga Kavčićev rad ima nula citata, a oni koji su pokušavali da riješe ono što je njemu uspjelo na hiljade. Koja bi bila Vaša glavna poruka na kraju? Nobelovac Novoselov, česti gost Crne Gore, na jednoj konferenciji u Crnoj Gori u organizaciji UCG kazao je da je dobio Nobelovu nagradu prije nego što je objavio ijedan rad u SCI časopisima – dobio ju je na bazi svog doktorata i jednog konferencijskog rada. Nobelovac Šehtman takođe je javno kazao na jednoj konferenciji u Crnoj Gori da mu je više SCI časopisa prvobitno odbilo rad za koji je kasnije dobio Nobelovu nagradu. Predavanja ove dvojice nobelovaca na UCG uticala su na studente UCG neuporedivo više nego pozicija UCG na bilo kojoj listi. Sve u svemu, samo neko ko je neupućen u suštinu ovih lista može da se odluči da ih konsultuje u ozbiljnim analizama kvaliteta univerziteta i njihovog uticaja na društvo. Na kraju bih citirao riječi jednog od svojih bivših doktoranata, Milivoja Aleksića, potpredsjednika možda najuticajnije korporacije u sferi mikroprocesora - Qualcomm: (a) Za uspjeh u obrazovanju najbolji kriterijum za poređenje univerziteta jeste da se uporede studenti sa prosječnom ocjenom i šta oni znaju na takmičenjima iz raznih oblasti. Jedan osrednji student sa ETF-a na UCG možda zna Signal Processing neuporedivo bolje od osrednjeg studenta sa Harvarda ili MIT-a. (b) Za uspjeh u nauci bitna je prosječna cijena naučnog rada. Dok cijena jednog SCI rada na Harvardu ili MIT-u može dostići i milion dolara, cijena jednog SCI rada profesora na UCG može iznositi samo nekoliko dolara ili čak nekoliko centi. Profesor Veljko Milutinović, porijeklom iz Stijene Piperske, je: Life Fellow of the IEEE, Washington D.C., USA (najviše zvanje u najvećoj svjetskoj naučnoj instituciji za akademiju i industriju u domenu elektrotehnike). Member and former Treasurer (The 2nd Chair of the Board), Academia Europaea, London, UK (evropska akademija formirana sa ciljem da promoviše panevropske vrijednosti, nastala na inicijativu Britanskog naučnog društva, Njemačke akademije Leopoldina i Švedske kraljevske akademije). Član Inženjerske akademije Srbije, Beograd (od njenog osnivanja). Inostrani član CANU, Podgorica. Na Purdue University prvi put je izabran 1983. godine, gdje je u različitim zvanjima kontinuirano radio do 1995, a trenutno je Guest Lecturer od 2015. godine. Na Indiana University in Bloomington je Adjunct Professor od 2015. godine. Na MIT Media Lab bio je Guest Lecturer tokom pet uzastopnih godina do perioda pandemije kovida. Na Harvard CE+CS bio je Guest Lecturer takođe tokom pet uzastopnih godina do perioda pandemije. U prošlosti je biran u različita akademska zvanja i na sljedećim univerzitetima: TU Wien, Universität Wien, TU Graz, AMEU/Wien, Ljubljana, Koper, Beograd i Podgorica, kao i na Bogazici University u Istanbulu i Hebrew University u Jerusalimu. Počasni je građanin Berata, albanskog grada pod zaštitom UNESCO-a, a pet godina bio je počasni profesor državnog univerziteta u Skadru.