Tri decenije apsolutne vlasti: Ko je bio Ali Hamnei

2026-03-01 - 09:47

Ajatolah Sejed Ali Hoseini Hamnei, vrhovni vođa Islamske Republike Iran od 1989. godine i jedan od najmoćnijih lidera Bliskog istoka u posljednje tri i po decenije, ubijen je 28. februara u masovnom vazdušnom udaru Izraela i Sjedinjenih Američkih Država na Teheran. Iako nije bio klasični diktator, Hamnei se nalazio u središtu složene mreže moćnih institucija, sa pravom veta na ključne odluke i presudnim uticajem na izbor kandidata za javne funkcije. Mlađe generacije Iranaca nikada nisu živjele u zemlji bez njegovog vođstva. Smrt vrhovnog vođe najveći je geopolitički potres u regionu od Islamske revolucije 1979. godine – koju je i sam pomogao da se ostvari – i najavljuje novu i neizvjesnu fazu za Iran, region i svijet. Djetinjstvo jednog vjernika Hamnei je rođen 1939. godine u Mašhadu, drugom po veličini gradu Irana i domu čuvenog svetilišta imama Reze. Otac mu je bio Sejed Džavad Hamnei, šiitski sveštenik srednjeg ranga azerbejdžansko-turskog porijekla iz mjesta Hamane kod Tabriza. Majka, Hadidže Mirdamadi, poticala je iz persijske svešteničke porodice iz Jazda. Bio je drugo od osmoro djece. Porodica je živjela u kući koju je kasnije opisao rečima: „Šezdeset do sedamdeset kvadrata, jedna soba, mračni podrum i večere sa malo hljeba i suvog grožđa.“ Kuran je počeo da proučava sa četiri godine, a već sa 11 je stekao kvalifikacije za sveštenika. Školovao se prvo u Mašhadu, a 1957. kratko je boravio i u Iraku, prije nego što ga je otac pozvao da se vrati kući. Godine 1958. preselio se u Kom, gdje je narednih šest godina učio od velikog ajatolaha Sajida Husajna Borudžerdija i vođe Islamske revolucije Ruholaha Homeinija. Potom se ponovo vratio u Mašhad da njeguje oca kome je slabio vid. Hapšenja i uspon Hamnei je politički uspon započeo ranih šezdesetih godina 20. vijeka, kada je pristupio Homeinijevom pokretu otpora protiv šaha Muhameda Reze Pahlavija. Sredinom šezdesetih postao je član tajne grupe mladih sveštenika koju je 1967. razbila šahova tajna policija SAVAK. Prema sopstvenim tvrdnjama, uhapšen je šest puta u periodu od 1963. do 1975. Šesto i „najteže“ privođenje uslijedilo je kada je SAVAK 1975. godine upao u njegov dom, zaplijenio mu svu literaturu i poslao u trogodišnje izgnanstvo u udaljeni Iranšahr, na jugoistoku zemlje. Poslije Islamske revolucije 1979, Homeini ga je postavio u Islamski revolucionarni savjet, a zatim je bio i zamjenik ministra odbrane, nadzornik uspostavljene Revolucionarne garde, teheranski imam koji je čitao molitve petkom i narodni poslanik. Kada je grupa radikalnih studenata odanih Homeiniju upala u američku ambasadu u Teheranu i uzela za taoce 66 američkih službenika, od kojih će 52 ostati u zatočeništvu čak 444 dana, Hamnei ih je podržao. Kriza je doprinijela padu administracije Džimija Kartera u SAD i usmjerila Iran na trajno antiamerički i antizapadni kurs, obilježivši početak decenija međunarodne izolacije. Hamnei je 1981. preživio atentat dok je u džamiji držao predavanje. U eksploziji bombe sakrivene u kasetofonu teško mu je povrijeđena desna ruka, koja mu je od tada paralizovana. U bolnici je proveo 42 dana. Rođaci tvrde da ga je taj događaj promijenio i „usadio mu ogorčenost prema ljudima.“ Predsjednik i nasljednik Pošto je u avgustu 1981. ubijen tadašnji predsjednik Muhamed Ali Radžai, svega 28 dana po stupanju na dužnost, Hamnei je u oktobru iste godine izabran za nasljednika sa skoro 97 odsto glasova, postajući prvi sveštenik na predsjedničkoj funkciji u istoriji Irana. U inauguracionom govoru osudio je „devijaciju, liberalizam i ljevičare pod uticajem Amerike“. Nekoliko mjeseci ranije Irak je izvršio invaziju na Iran jer je predsjednik Iraka Sadam Husein strahovao da će islamska revolucija da se proširi i ugrozi njegov režim. Uslijedio je osmogodišnji, krvavi rat sa stotinama hiljada žrtava. Hamnei je provodio mjesece na frontu, a mnogi komandanti i vojnici koje je poznavao su poginuli. Iračka vojska koristila je hemijsko oružje. Rat je produbio njegovo nepovjerenje prema SAD i Zapadu, koji su podržavali Irak. Kao predsjednik je služio dva mandata, iako je njegova stvarna vlast bila ograničena ustavom. Izvršnu vlast dijelio je sa premijerom Mir Hoseinom Musavijem, reformističkim ljevo orijentisanim političarem koga je Homeini podržavao protivno Hamneijevoj volji. Ipak, kao predsjednik je za oficire Revolucionarne garde postavljao svoje ljude. Garda je organizacija na kojoj će kasnije temeljiti svoju vlast. Kada je Homeini preminuo u junu 1989, Islamska Republika nije imala nasljednika. Predviđeni kandidat Hosein Ali Montezari ranije je smijenjen zbog kritike masovnih pogubljenja političkih zatvorenika. Skupština eksperata verskih pravnika u vanrednom glasanju tražila je da Hamnei bude vjerski vođa, pošto je prethodno odlučivala o tome da li će državom upravljati jedan lider ili kolektivno tijelo. Međutim, Hamnei nije imao status najvišeg šiitskog verskog autoriteta što je bio neophodan uslov za vrhovnog ajatolaha. Starešine su odlučile da promijene ustav i Hamnei je za vrhovnog vođu izabran sa 60 glasova od mogućih 64. Državni mediji su odmah počeli da ga oslovljavaju sa ajatolah, zbog čega je dobio nadimak „ajatolah preko noći“. Na sjednici je tvrdio da na osnovu zakona nije kvalifikovan za funkciju, da je „čovjek sa manama“, ali i da će „učiniti sve da ponese ovu odgovornost.“ Vjerske starešine iz Koma mu pod političkim pritiskom 1994. dodijelile su status najvišeg vjerskog autoriteta, ali dio vodećih vjerskih ajatolaha nije prihvatio odluku. Tri decenije apsolutne vlasti Nedostatak Homeinijeve harizme i vjerskog autoriteta, Hamnei je nadomjestio postavljanjem lojalista na ključne pozicije u Gardi, sudstvu, Savjetu čuvara ustava i u medijima. Preko Setada, vjerske finansijske fondacije, kontrolisao je veliki dio iranske privrede. Čuvari ustava, koje je posredno ili neposredno imenovao, kontrolisali su ko smije da učestvuje na izborima. Svaku pobunu nasilno je gušio, poput studentskih protesta 1999, demonstracija zbog spornih izbora 2009. i rasta cijena goriva 2019, kao i usljed smrti Maše Amini u policijskom zatvoru 2022. Brutalni su bili i obračuni vlasti sa demonstrantima tokom protesta 2025. i 2026. godine. Na međunarodnoj sceni Iran je često bio izolovan. Poslije terorističkog napada na Njujork 11. septembra 2001, američki predsjednik Džordž Buš Mlađi uvrstio je Teheran u takozvanu „Osovinu zla“. S druge strane, Hamnei je izgradio iransku „Osovinu otpora“, mrežu proksi snaga pod rukovodstvom čuvenog iranskog generala Kasema Solemanija, koga je američka vojska ubila tokom prethodnog Trampovog mandata u januaru 2020. godine. Mreža je obuhvatala Hezbolah u Libanu, Hamas i Palestinski islamski džihad u Pojasu Gaze, iračke šiitske milicije, Hute u Jemenu, kao i više paravojnih formacija u Siriji. Osovina je praktično uništena za dvije godine, poslije napada Hamasa na Izrael 7. oktobra 2023. godine. Dvanaestodnevni rat Izraela i Irana bio je završni čin degradiranja svojevrsnog regionalnog savezništva. Prema američkim obavještajnim podacima, Hamnei je bio glavni donosilac svih odluka vezanih za iranski nuklearni program, a nuklearno pitanje bilo je ključno žarište. Iako je 2000-ih tvrdio da je nuklearno oružje u suprotnosti sa islamom, Zapad je sumnjao da Iran razvija kapacitete. SAD su naredile sankcije, koje su bile teške za ekonomiju. Hamnei nije blokirao nuklearni sporazum 2015, ali je sumnjao u trajnost američke posvećenosti. Kada je 2018. Tramp napustio sporazum i obnovio sankcije, tenzije su porasle. Hamneijevi odjeci Tokom tri i po decenije vlasti, oblikovao je dosljedan narativ koji je otkrio duboko antizapadni, konspirativni i teološki utemeljen pogled na svijet. Zbog istorijskog spora sa Izraelom, decenijama je koristio metaforu da je Izrael „maligni tumor“ koji treba ukloniti. Iako ju frazu pripisivao ajatolahu Homeiniju, vremenom ju je učinio sopstvenim zaštitnim znakom. Jedno od najkontroverznijih pitanja jeste navodna fetva kojom se nuklearno oružje proglašava haramom (verski zabranjenim). Više puta je izjavljivao da Iran „ne želi bombu“ i da je upotreba takvog oružja protivna islamskim principima. Zapadni analitičari ukazuju da formalna, klasična fetva nikada nije objavljena u standardnom pravnom obliku. Antiamerikanizam je, u Hamneijevom narativu, temeljni element identiteta Islamske Republike. Više puta je naglašavao da slogan „Smrt Americi“ ne znači smrt američkom narodu, već američkoj politici, ali je kasnije tvrdio da to „nije samo slogan, već politika“. Dosljedno je odbacivao zapadni koncept rodne ravnopravnosti, opisujući ga kao štetan i povezujući ga sa „cionističkim planovima“. Istovremeno je hidžab nazivao „neotuđivom nužnošću“, iako je povremeno pozivao na umerenost u javnom diskursu. Bio je oženjen sa Mansure Hodžasteh Bagerzade iz Mašhada, koja se nije često pojavljivala u javnosti. Imali su šestoro djece – četiri sina i dvije ćerke. Najvažniji među njima je Modžtaba Hamnei, koji ima značajnu ulogu unutar vlasti. Hamnei je rijetko putovao u inostranstvo i živio je povučeno u kompleksu u centru Teherana. U junu 2025, u jeku izraelsko-američkih napada na Iran, obećao je da se neće predati. Tada je upozorio da bi eventualni rat prerastao u „regionalni sukob“. Dugo je i čvrsto držao sve poluge vlasti, često iznad frakcijskih podjela, a rijetko dopuštajući da neslaganje ojača. Sada slijedi doba neizvjesnosti.