Vječni plamen i crno zlato: istorija nafte na Bliskom istoku

2026-03-04 - 06:27

U doba prije motora sa unutrašnjim sagorijevanjem, nafta se koristila kao ljekoviti melem za kožne bolesti, reumu i rane. Služila je i kao građevinski materijal – bitumen, pa i u gradnji Vavilonske kule. Nafta se u ta davna vremena koristila i za zaštitno premazivanje brodova, neki kažu i Nojeve barke. Najbliže savremenoj upotrebi bila je tzv. “grčka vatra“, oružje antičkih Grka koje je poput plamenobacača spaljivalo neprijateljske brodove u pomorskim bitkama. Do danas nijesmo sa sigurnošću otkrili njenu formulu. Od svjetlosti do industrije Ipak, devetnaesti vijek nije naftu vidio kao pogonsko gorivo, već kao izvor svjetlosti. Prvo je rafinisan kerozin, a ne benzin. Benzin je dugo bio nusproizvod koji se bacao. Kanadski geolog Abraham Gasner 1846. godine shvatio je da se kerozin lakše dobija iz nafte nego iz uglja. U Poljskoj je 1854. godine farmaceut Ignjacije Lukaševič konstruisao petrolejsku lampu, a dvije godine kasnije pokrenuo i prvu rafineriju nafte koja je više ličila na rakijsku destileriju. Godine 1859. pukovnik Edvin Drejk iz SAD buši prvu komercijalnu naftnu bušotinu čime započinje naftna groznica. Električna sijalica Tomas Edison potisnula je kerozin iz rasvjete, a motor sa unutrašnjim sagorijevanjem učinio je da benzin, nekada otpad, postane najvažniji i najprodavaniji derivat. Moderno doba krenulo je u svom punom sjaju – i užasu. Imperije i nafta Šezdesetih godina devetnaestog vijeka u posao sa rafinerijama nafte ulazi porodica Rokfeler koja osniva „Standard Oil“ korporaciju. Rokfeleri su imali ogroman uticaj na industrijski i privredni razvoj Zapada, a onda i cijelog svijeta. Taj uticaj često je nosio tragove pohlepe, eksploatacije i političkih manipulacija. Malo je resursa koji su tako snažno oblikovali surovi kapitalizam i kolonijalizam kao „crno zlato“. Jedna epizoda posebno je važna za razumijevanje današnjih sukoba na prostoru Persijskog zaliva. Današnji Iran, do 1934. godine Persija, bio je pod snažnim kolonijalnim uticajem Britanske imperije. Sve do dolaska na vlast Mohameda Mosadeka, demokratski izabranog premijera početkom pedesetih godina 20. vijeka, britanske kompanije imale su monopol nad iranskom naftom. Mosadek je 1951. odlučio da nacionalizuje naftnu industriju. “Britiš Petroleum“ počinje planove za svrgavanje demokratski izabrane vlade vojnim pučem. Uslijedila je operacija AJAKS, koju su 1953. organizovale britanska MI6 i američka CIA. Mosadek je svrgnut, a san da iranska nafta služi iranskom narodu grubo prekinut. Iako je do tog trenutka Britanija kao imperija zadržavala ekskluzivno pravo upravaljanja iračkom naftom, posle puča, zbog pomoći koju je dobila od SAD, morala je da otvori prostor i za američke korporacije koje od tada počinju da koriste dio, i to lavovski, ovog profitnog kolača. Kako su Rokfeleri, preko svojih sestrinskih kompanija finansirali akciju AJAKS, bogato su nagrađeni. U Međunarodnom naftnom konzorcijumu koji će upravljati iračkom naftom, od pet američkih korporacija koje kontrolišu 40 odsto iračke nafte, tri su bile Rokfelerove – Exxon, Mobil i Chevron. Time je nafta dodatno učvrstila svoju ulogu geopolitičkog oružja. Revolucija i trajna napetost Godine 1979. ajatolah Ruholah Homeini predvodi Islamsku revoluciju, svrgava šaha Rezu Pahlavija i ponovo nacionalizuje naftnu industriju. Time Iran ulazi u dugotrajan sukob sa zapadnim silama i njihovim korporativnim interesima. Iran postaje neprijatelj korporacijama koje su u ime zapadnog kolonijalnog poretka vladale ovim dijelom Azije i njenim resursima, pa i naftom. Tokom narednih decenija niz ratova, sankcija i političkih previranja pretvoriće Persijski zaliv u trajnu zonu napetosti i pozornicu za smrtonosni vatromet koji upravo gledamo na prostorima Bliskog istoka. Nafta – to „ulje iz stijene“, kako su je zvali stari Rimljani, ostala je jedan od ključnih uloga u toj opasnoj partiji moći koja preti da se pretvori u svjetski sukob. Danas, dok svijet ponovo posmatra vatru iznad naftnih polja, postaje jasno da je istorija ove materije istovremeno istorija civilizacije i istorija njenog nasilja. U njenom sjaju i njenom dimu ogleda se cijelo moderno doba.